Alergijski rinitis je najznačajnija hronična respiratorna bolest današnjice. Ovakvu neslavnu poziciju alergijski rinitis zauzima zahvaljujući brojnim, važnim i dobro proučenim osobinama. Pre svega to je najučestalija, hronična nezarazna bolest današnjice, koja zahvata približno trećinu opšte populacije. Uticaj alergijskog rinitisa na kvalitet života obolelih je ogroman i iziskuje velike troškove lečenja. Iz tih razloga se svrstava ne samo u zdravstveni već i socijalni problem današnjice.
Često je udružen sa drugim bolestima i ima prirodno progresivan tok koji se odlikuje progresijom u bronhijalnu astmu. U osnovi alergijskog rinitisa je alergijsko zapaljenje nosne sluznice, izazvano direktnim i ponavljanim kontaktom sa alergenima spoljne sredine. Iz tih razloga, alergijski rinitis je hronična bolest. Otkriće alergijskog zapaljenja i prirodne progresije alergijskog rinitisa u astmu, svrstavaju se u najznačajnija otkrića u alergologiji sa kraja XX veka. Ovu hroničnu bolest nosne sluznice odlikuje prisustvo karakterističnih i lako prepoznatljivih simptoma: učestalo kijanje u serijama koje je teško zaustaviti, obilna vodenasta sekrecija iz nozdrva, svrab i zapušenost nozdrva. Osobe sa alergijskim rinitisom često imaju i svrab u grlu, nepcu, ušnim kanalima a u većini slučajeva i svrab, suzenje i crvenilo u očima.
Alergijski rinitis je hronična bolest, čija je učestalost tokom preteklih nekoliko decenija utrostručena i ima tendenciju daljeg porasta. Procenjuje se da danas od alergijskog rinitisa pati preko 500 miliona bolesnika, od kojih skoro polovinu čine deca i adolescenti, ali uz zahvaćenost svih dobnih struktura. Razlozi ovako velikog porasta oboljevanja se pre svega vezuju za naslednu predispoziciju za razvoj alergija uz doprinos brojnih faktora spoljne sredine. Iako se do skora smatralo da su promene u samoj genskoj strukturi osnov za nastanak nasledne predispozicije za razvoj alergija, najnovija ispitivanja pokazuju da su poremećaji u aktivaciji gena i te kako značajniji za nastanak sklonosti za razvoj alergija. Danas je dobro poznato da su navedeni poremećaji u aktivaciji gena, direktna posledica delovanja brojnih i svakodnevnih faktora spoljne okoline. Ako se zna da je proteklih decenija došlo do velikih promena u spoljnom okruženju (porast zagađenja vazduha brojnim polutantima, kao što su smog, toksična isparenja, PM čestice uz permanentni porast koncentracije polena u vazduhu), kao i promena u načinu stanovanja, ishrane i generalno načinu života, onda je sasvim jasno da su navedene promene glavni pokretač ovolikog porasta učestalosti oboljenjavanja od alergijskog rinitisa.
Glavni izazivači alergijskog rinitisa su alergeni poreklom iz polena i kućne prašine. Polen alergogenih biljaka, drveća, trava i korova, spada u najveće biološke zagadjivače vazduha u spoljnom okruženju. U unutrašnjem okruženju tj. u kućnim uslovima, najveći rezervoar alergena je kućna prašina. Najčešći alergeni iz kućne prašine koji izazivaju alergijski rinitis su: grinje, buba švaba, plesni, buđ i epitel kućnih ljubimaca, psa i mačke.
Porast koncentracije alergogenog polena u vazduhu je sezonskog karaktera i pojavljuje se u vreme cvetanja drveća u sezoni februar-april, cvetanja trava u sezoni maj-jul i cvetanja korova u sezoni avgust-novembar. Poslednjih godina registruje se stalni porast koncentracije alergogenog polena u vazduhu i sve duži period polenacije biljaka. Navedene promene u polenaciji alergogenih biljaka drastično utiču na pogoršanje alergijskog rinitisa i to intenziviranjem tegoba i produžavanjem njihovog trajanja. Promene u polenaciji, direktna su posledica globalnih klimatskih promena tj. globalnog pregrevanja usled efekta „staklene bašte“, nastalog preteranim sagorevanjem fosilnih goriva. Sa druge strane, alergeni iz kućne prašine prisutni su u vazduhu kućnog okruženja tokom cele godine. Vodeći uzročnik alergijskog rinitisa iz kućne prašine su grinje, koje imaju ciklično razmnožavanje karakteristično za proleće i jesen i u navediim periodima dovode do karakterističnog inteziviranja simtpoma alergijskog rinitisa.
Tradicionalno se alergijski rinitis deli na sezonski, koji se manifestuje samo u sezoni cvetanja odredjenih biljaka i perenijalni, koji se manifestuje tokom cele godine. Za razliku od ranijih godina, kada je dominirao sezonski alergijski rinitis u jednoj sezoni, bilo proleća, leta ili jeseni, danas se sezonski alergijski rinitis najčešće manifestuje tokom proleća i leta, leta i jeseni ili od proleća do jeseni i zahvata veći deo godine. Perenijalni alergijski rinitis odlikuje prisustvo tegoba tokom cele godine i od ranije je poznato da je najčešće posledica preosetljivosti na alergene poreklom iz kućne prašine. Međutim, tokom poslednje decenije sve je više osoba sa perenijalnim alergijskim rinitisom usled preosetljivosti na različite polene i alergene kućne prašine.
Navedene promene ukazuju da sve više raste broj osoba sa alergijskim rinitisom usled preosetljivosti na više različitih alergena. Ove promene imaju dalekosežne posledice, jer je sve veći i veći broj osoba sa alergijskim rinitisom čije tegobe traju sve duže i duže, neretko tokom većeg dela godine ili tokom cele godine. Ako se pri tome ima u vidu i stalni porast koncentracije polena u vazduhu ali i nemogućnost uklanjanja alergena kućne prašine, onda je jasno da je intezitet tegoba kod ovih bolesnika sve izraženiji. Zato je kvalitet života bolesnika sa alergijskim rinitisom sve manji i manji, a posledice sve veće. Naime, osobe kod kojih se alergijski rinitis manifestuje blagim i kratkotrajnim tegobama koje nemaju uticaja na svakodnevni život tj. spavanje, rad i slobodne aktivnosti, sve je manji i manji. Naprotiv, sve je veći broj osoba sa alergijskim rinitisom čije su tegobe izražene i teške, koje traju tokom većeg dela godine ili tokom cele godine i koje i te kako remete spavanje i svakodnevne aktivnosti. Ove osobe se bude noću, nemaju dobar san, ustaju umorne, često sa glavoboljom i usled toga umanjuju svoje radne sposobnosti i nisu sposobne za slobodne i druge svakodnevne aktivnosti na poslu ili školi. Ove osobe, ne samo da imaju značajno umanjen kvalitet života, već i rizik od daljeg pogoršanja tj. inteziviranja tegoba alergijskog rinitisa sa progresijom u još teži oblik bolesti i veliki rizik za progresijom u bronhijalnu astmu. Ispitivanja su pokazala da osobe sa alergijskim rinitisom, naročito sa izraženim i kontinuiranim tegobama, imaju 3 puta a prema najnovijim studijama čak 7 puta veći rizik da dobiju bronhijalnu astmu od osoba koje nemaju alergijski rinitis. Dakle, alergijski rinitis ne samo da umanjuje kvalitet života obolelih, već predstavlja i faktor rizika za razvoj bronhijalne astme. Razvoj bronhijalne astme kod osoba sa alergijskim rinitisom dovodi do nastanka ujedinjene bolesti disajnih puteva. Ovo je novi termin, koji označava one osebe koje pored alergijskog rinitisa imaju i bronhijalnu astmu. Medjutim, alergiski rinitis često je udružen i sa drugim hroničnim bolestima, medju kojima su najčešće: alergijski konjunktivitis, alergijski sinuzitis i atopijski dermatitis.
Iako su simptomi alergijskog rinitisa lako prepoznatljivi, a opšta saznanja i informisanost o alergijskom rinitisu sve veća i veća, rano prepoznavanje i postavljanje dijagnoze alergijskog rinitisa i dalje su u svakodnevnom životu veliki izazov. Razlog tome leži u činjenici da značajan broj lekara ne priznaje simptome alergijskog rinitisa za bolest. Sa druge strane, značajan broj bolesnika sa alergijskim rinitisom, posle dužeg perioda ne primećuje više svoje simptome alergijskog rinitisa i ne zahteva lečenje. Iz tih razloga, neophodna je stalna edukacija kako lekara iz domova zdrvlja tako i bolesnika sa ukazivanjem na značaj ranog otkrivanja alergijskog rinitisa.
Imajući u vidu epidemijski karakter alergijskog rinitisa i njegov veliki značaj, radna grupa za alergijski rinitis savetuje, prepoznavanje, rano postavljanje dijagnoze i pravovremeno lečenje. Savremena terapija alergijskog rinitisa se zasniva na permanentnoj edukaciji bolesnika, izbegavanju kontakta sa alergenima odgovornim za nastanak alergijskog rinitisa i primeni odgovarajućih lekova. Osnovni cilj lečenja alergijskog rinitisa je kontrola simptoma bolesti, poboljšanje kvaliteta života obolelih ali i smanjenje rizika i sprečavanje progresije alergiskog rinitisa u bronhijalnu astmu.
Literatura:
- Bousquet J. Et al. Next generation allergic rhinitis and its impact on asthma (ARIA) guidelines fro allergic rhinitis based on grading of recommendations Assessment, Development and Evaluation (GRADE) and real-world evidence.
J Allergy Clin Immunol 2020;145(1):70-80.
- Bousquet J. Et al. Allergic rhinitis and its impact on asthma (ARIA) 2008 update (in collaboration with the World Health organisation, GA(2)LEN and AllerGen. Allergy 2008; 63(86):8-160.
- Bousquet J, Et al. Rhinitis associates with asthma is distinct from rhinitis allone: The ARIA-MeDall hypothesis. Allergy 2023;00:1-35.
- Siddikni ZA, Walker A, Rizwani MM, Tahiri M, Syed I. Allergic rhinitis: diagnosis and management. Br J Hosp Med 2022;83(2):1-9.
- Schuler KF, Montejo JM. Allergic rhinitis in children and adolescents. Pediatr Clin North Am 2019;66(5):981-993.
NM-RS-2023-5-2457
Maj 2023.
