Polen breze i drugog sličnog drveća iz familije breza i bukava spada u najrasprostranjenije polene drveća u severnoj i centralnoj Evropi. Polen breze odlikuje visoka alergogenost i unakrsna reaktivnost sa brojnim polenima sličnog drveća (sa polenom leske, jove, graba, hasta, bukve i kestena), zbog čega se danas smatra najzastupljenijim uzročnikom alergije disajnih puteva u sezoni proleća. Procenjuje se da u opštoj populaciji evropskog stanovništva izmedju 8% i 16% stanovnika ima preosetljivost na polen breze. Veliki deo osoba koje razviju preosetljivost na polen breze ispoljavaju unakrsnu reaktivnost i na plodove brojnih biljaka iz kategorije voća i povrća poznatim pod nazivom oralni alergijski sindrom ili polen hrana sindrom. Iako je visoka alergogenost polena breze odavno poznata, zbog čega je Evropska agencija za aerobilogiju još u drugoj polovini XX veka izdala uputstvo da se ovo drvo ne sadi u urbanim uslovima, u praksi situacija je sasvim drugačija. Naime, zbog svog atraktivnog dekorativnog izgleda, brzog rasta i otpornosti na biljne bolesti breza je danas ipak široko rasprostranjena kako u urbanim tako i u ruralnim predelima.
Sezonski alergijski konjunktivitis ili sezonsko alergijsko zapaljenje vežnjača, predstavlja jednu od najranijih manifestacija preosetljivosti na polen breze. Bolest se najčešće prezentuje iznenadnom pojavom svraba i crvenila vežnjača praćenih obilnim naletima suzenja ili „vodenim očima“. Tegobe se javljaju iznenada, najčešće krajem februara ili početkom marta, pri boravku na otvorenom, kada polenacija breze naglo raste i kada u okruženju preosetljivih osoba koncentracija polena breze prelazi kritičnu koncentraciju u vazduhu
Međutim, izražena preosetljivost na polen breze se sve češće manifestuje udruženim simptomima više alergijskih bolesti kod iste osobe. Istovremena pojava naleta kijanja, obilne vodenaste sekrecije, svraba nozdrva očnih kapaka, suzenja i crvenila u očima a potom i zapušenosti nozdrva, često sa glavoboljom čeone i čeljustne regije. Osobe sa navedenim tegobama često imaju i udaljene simptome kao što su: umor, malaksalost, pospanost, bezvoljnost, iscrpljenost. Intezitet tegoba kod ovih osoba može biti toliko težak da su često prinuđeni da odsustvuju sa posla ili iz škole. Istovremneo prisustvo ovakvih udruženih simptoma više alergijskih bolesti teškog stepena je pre nekoliko godina, izdvojeno u poseban oblik nazvan “teška hronična alergijska bolest disajnih puteva”.
Intezitet tegoba je najizraženiji ujutro, na otvorenom pri vetrovitom i sunčanom vremenu sa postepenim pogoršanjem pri odmicanju sezone polena drveća, uslovljenim porastom koncentracije polena, sve do postizanja maksimalne koncentracije polena breze ili sličnih polena u vazduhu. Promena vremena, tj. prestanak vetra i pojava kiše kao i prolazak sezone polenacije, uslovljavaju slabljenje i najavljuju postepeno povlačenje tegoba, najčešće sredinom ili krajem aprila. Međutim, treba imati na umu da se simptomi mogu javiti i znatno ranije, već krajem januara kada cvetanje započinju leska i jova i trajati sve do sredine maja kada cvetanje završavaju hrast i bukva.
Dobar deo bolesnika sa preosetljivošću na polen breze ispoljava i simptome „oralnog alergijskog sindroma” koji se manifestuje svrabom i peckanjem u ustima, stezanjem u grlu i neretko oticanjem usana, mučninom, povraćanjem, crvenilom po telu, pa i gušenjem. Ove tegobe nastaju kod osoba sa alergijom na polen breze a nakon konzumiranja pojedinih vrsta svežeg voća i povrća kao što su: orasi, jabuke, trešnje, breskve, lešnik, kikiriki, šargarepa, celer, soja, jagode.
Prepoznavanje alergijskih bolesti izazvanih polenom breze se zasniva na karakterističnim tegobama i najčešće sezonskom periodu ispoljavanja u rano proleće, uz potvrdjivanje odgovarajućim dijagnostičkim testovima. Prisustvo tegoba karakterističnih za alergijski rinitis i/ili astmu kojima se povremeno pridružuju simptomi orlanog alergijskog sindroma kod istih osoba, u sezoni polena drveća, jasno postavlja sumnju na postojanje preosetljivosti na polen breze, najpoznatiji, najalergogeniji i najzastupljeniji polen drveća. Alergijske bolesti disajnih puteva nastale usled preosetljivosti na polen breze, najčešće imaju sezonski karakter vezan za rano proleće. Međutim, tokom poslednje decenije sve je više bolesnika koji ispoljavaju perenijalne tegobe sa ili bez primetnog pogoršanja u sezoni polena drveća. Ovo su najčešće polisenzibilisani bolesnici koji pored preosetljivosti na polen breze ispoljavaju preosetljivost i na polene korova, trava ili alergene iz kućne prasine. U prilog sumnji da su disajne tegobe kod ovih bolesnika izazvane polenom breze ukazuju aerobiološki podaci o visokoj koncentraciji polena breze u vazduhu.
Savremena terapija alergijskih bolesti disajnih puteva usled preosetljivosti na polen breze, zasniva se na opšte usvojenim preporukama za lečenje alergijskog rinitisa i bronhijalne astme. Osnov savremene terapije alergijskog rinitisa i astme čine: izbegavanje kontakta sa uzročnim alergenima odgovornih za nastanak alergijske bolesti, primena odgovarajućih lekova, primena imunoterapije i edukacija bolesnika. Cilj savremene terapije je kontrola simptoma alergijskih bolesti disajnih puteva ali i kontrola simptoma oralnog alergijskog sindroma.
Izbegavanje kontakta sa uzročnim alergenima je opšte prihvaćena strategija za koju je dokazano da ima značajan uticaj na prisustvo i intezitet disajnih tegoba, tok i krajnji ishod alergijskih bolesti disajnih puteva. Izbegavanje kontakta sa polenom breze se ostvaruje opšte prihvaćenim merama za smanjenje izloženosti polenima. Najznačajnije mere u zatvorenim prostorima podrazumevaju korišćenje klima uređaja sa ugrađenim filterom za polen i provetravanje prostorija kasno po podne i noću kada je koncentracija polena najmanja. Međutim, dosadašnje iskustvo pokazuje da sprovođenje navedenih mera u kliničkoj praksi nije dalo očekivane rezulate i njihov domet je sasvim ograničen. Preteći porast koncentracije polena u vazduhu podstaći će preosetljive osobe da svoje radne i slobodne aktiovnosti takodje prilagode novonastaloj sitauaciji. Ove osobe će blagovremenim uzimanjem propisane terapije pre izlaska na otvoreno, presvlačenjem i tuširanjem nakon povratka sa otvorenog prostora značajno umanjiti kontaminaciju polenom breze i sličnim polenima i umanjiti intezitet tegoba. U regijama sa ekstremno visokim koncentraciojama polena breze, preosetljivim osobama se savetuje da u kritičnom periodu, otputuju u druge krajeve koji nisu kontaminirani polenom breze i time dodatno doprinesu smanjenju tegoba. Osobama koje pored disajnih tegoba ispoljavanju i simptome oralnog alergijskog sindroma se savetuje da izbegavaju konzumiranje sirovog i termički neobradjenog povrća a da izegavaju konzumoiranje kriotičnog voća. Uvođenje ovih namirnica u ishranu treba sprovoditi prema strogom uputstvu propisanom od strane alergologa ili drugog specijaliste edukovanog za lečenje alergija.
Shodno važećim preporukama, terapija alergijskih bolesti izazvanih polenom breze se zasniva na izbegavanju kontakta i zaštiti od polena breze i polena sličnog drveća, primeni odgovarajućih lekova, primeni alergenske imunoterapije uz permanentnu edukaciju bolesnika. Osnovni cilj lečenja je uspostavljanje kontrole bolesti i popravak izrazito narušenog kvaliteta života obih bolesnika.
Literatura:
- Biedermann T, Winther L, Till SJ, Panzner P, Knulst A, Valovirta E. Birch pollen allergy in Europe. Allergy. 2019;74(7):1237-1248.
- Muluk NB, Cingi C. Oral allergy syndrome. Am J Rhinol Allergy. 2018;32(1):27-30.
- Li L, Chang C, Guan K. Birch Pollen Allergens. Curr Protein Pept Sci. 2022;23 (11):731-743.
- Carlsen HK, Haga SL, Olsson D, Behndig AF, Modig L, Meister K, Forsberg B, Olin AC. Birch pollen, air pollution and their interactive effects on airway symptoms and peak expiratory flow in allergic asthma during pollen season – a panel study in Northern and Southern Sweden. Environ Health. 2022; 21(1):63.
- Wassmann-Otto A, Heratizadeh A, Wichmann K, Werfel T. Birch pollen-related foods can cause late eczematous reactions in patients with atopic dermatitis. Allergy 2018;73(10):2046-2054.
